پیشگامان ملی‌گرایی دوره قاجار و تأثیرشان بر دوره پهلوی اول (با استناد به نظریه روانشناسی ناسیونالیسم)

چکیده مقاله :

مسئله پژوهش بر مثلثی مشتمل بر معرفت نظری ناسیونالیسم روانشناسانه، مفهوم مرکزی هویت ملی و یک مصداق مشخص از تاریخ ایران یعنی دوره قاجار بنا نهاده شده است و هدف پژوهش، بررسی تفکر پیشگامان زمینه‌های آگاهی‌بخش ملی در دوره قاجار منتهی به دوره پهلوی است که بتوان امکان و امتناع نظریات مذکور در ساختار جامعه ایران را بررسی کرد. پرسش اصلی این است که روشنفکران ایرانی در اواخر دوره قاجار به‌عنوان حاملان آگاهی قومی، چه نقشی را در فرایند هویت‌بخشی فرهنگی و سیاسی ناسیونالیسم ایفا کرده‌اند که منتهی به برساخت‌گرایی ملی‌گرایی در دوره پهلوی اول گردید؟ فرضیه پژوهش بر اساس این گزاره تبیین می‌شود که پیش از مشروطیت حاملان آگاهی ملی متأثر از ناسیونالیسم اروپایی، آگاهی‌بخشی فرهنگی را در جنبش مشروطه به آگاهی‌بخشی سیاسی تبدیل کردند، اما این آگاهی‌بخشی در دوره قاجار با شکست مشروطیت و اوضاع هرج و مرج پس از آن، به برسازی هویت ملی تبدیل نشد و برساخت هویتی در دوره پهلوی تکمیل شد؛ بنابراین مطالعه و شناخت نخبگان به‌عنوان ریشه‌های دوره قاجار در استمرار هویت‌سازی ملی‌گرایی ایرانی اهمیت بسیار دارد. ریشه‌های ملی‌گرایی ایرانی متأثر از ناسیونالیسم در اروپا و تحصیل‌کردگان ایران در اواسط قرن نوزدهم بود که با ناسیونالیسم آشنا شدند و چنین دریافتند که یگانه راه رهایی از قید جامعه سنتی قاجار، همان طریقی است که کشورهای غرب پیمودند؛ بنابراین تمرکز پژوهش بر خط سیر مذکور تا ابتدای دوره پهلوی اول بنا نهاده شده است، ضمن اینکه پژوهش بر اساس رویکرد تاریخی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده است.

چکیده انگلیسی :

The research problem is about the relationship between psychological nationalism, national identity, and the history of Iran during the Qajar period. The aim of the research is to understand how the pioneers awareness during the Qajar period influenced the Pahlavi period and the role of Iranian intellectuals in the cultural and political identification process of nationalism. The main question is: what role did Iranian intellectuals play in shaping nationalism at the end of the Qajar period? The research hypothesis suggests that before constitutionalism, those with national consciousness in Iran were influenced by European nationalism and turned their cultural awareness into political awareness during the constitutional movement. However, in the Qajar period, after the failure of constitutionalism and the chaotic situation that followed, this awareness did not lead to the development of national identity, which only happened during the Pahlavi period. Therefore, it is important to study and recognize the elites of the Qajar period as the foundation of Iranian nationalism. This aspect is often overlooked in studies of the first Pahlavi period. Iranian nationalism was influenced by European nationalism and educated Iranians in the mid-19th century. They realized that the only way to modernize the traditional Qajar society was to follow the path of Western countries. This research focuses on this development until the beginning of the first Pahlavi period.

منابع و مأخذ:

1. احمدوند، شجاع، یاور، مجتبی،. (۱۳۹۴). تحول مفهوم مردم، از رعیت تا جمعیت؛ نخستین گام‌ها در راستای جهانی شدن در عصر قاجار. مطالعات راهبردی جهانی شدن، ۱۸.
2. ادیب مقدم، آرشین (۱۳۹۷)، «انقلاب اسلامی ایران قواعد روانشناسی ناسیونالیسم را دچار تغییر کرد»، [مصاحبه با خبرگزاری مهر] بازیابی شده در ۲۲ فروردین ۱۳۹۷.
3. اشرف، احمد (۱۳۹۵) هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه و تدوین حمید احمدی، تهران: نشر نی.
4. افشاری، کیانوش. عامری گلستانی، حامد و دیگران. (۱۴۰۱, پاییز). تحول مفهوم هویت ملی در عصر قاجار. تاریخ، ۱۷(۶۶).
5. اکبری، محمدعلی (۱۳۷۵)، رویکرد غرب‌گرایان به نوسازی ایران (بررسی دیدگاه‌های روزنامه کاوه) در کتاب سروش، تهران: انتشارات سروش.
6. امانت، عباس، (۱۳۸۲) زمینه‌های فکری در انقلاب مشروطیت، در مجموعه مقالات انقلاب مشروطیت در دانشنامه ایرانیکا جلد ۳، ترجمه پیمان متین، تهران: امیرکبیر.
7. آجدانی، لطف‌الله (۱۳۸۶)، روشنفکران ایرانی در عصر مشروطیت، تهران: اختران.
8. آخوندزاده، میرزا فتحعلی (۱۳۵۷)، مکتوبات، با مقدمه باقر مؤمنی، تبریز: احیا.
9. تاجیک، محمدرضا (۱۳۸۴)، روایت و هویت در میان ایرانیان، تهران: فرهنگ گفتمان.
10. توانا، محمدعلی و سردارنیا، خلیل اله (۱۴۰۰, ۱۲ ۱۸). نظم سیاسی کوهنی و لاکاتوشی: منعطف یا سخت؟ پژوهش سیاست نظری، ۳۰, ص. 1-27. doi:13980703192499
11. جبروتی، حمیدرضا، (۱۳۹۴)، باستان‌گرایی بین دو انقلاب: ریشه‌ها و روندها، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد علوم سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی.
12. دورانت، ویل (۱۳۶۸)، تاریخ‌تمدن، ج ۵، ترجمه صفدر تقی‌زاده و ابوطالب صارمی، سازمان انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.
13. رجایی، فرهنگ (۱۳۸۹)، مشکل هویت ایرانیان امروز، تهران: نشر نی.
14. رجبی، محمدحسن (۱۳۸۹)، علمای مجاهد، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
15. رجبی، محمدحسن (۱۳۸۹)، ما و تاریخ‌نگاری جدید / مروری کوتاه بر تاریخ‌نگاران و تاریخ‌نگاری‌های معاصر ایران، سوره، شماره ۴۸ و ۴۹، ۲۲۸-۲۳۱.
16. رستمی، مسعود و زیباکلام، صادق (۱۳۹۷)، تبارشناسی ایدئولوژی ناسیونالیسم باستان‌گرا و دیگری‌سازی، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، شماره ۲۸، ۱۵۱-۱۳۷.
17. رضایی، فاطمه. مرادی، مسعود. (۱۳۹۵). تحول سنجی مفهوم ملت در دوره قاجار. پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، ۱۹.
18. سعید، ادوارد (۱۳۷۱)، شرق‌شناسی، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
19. سنجابی، ع. (۱۳۹۳). روش‌شناسی در علم سیاست و روابط بین‌الملل. تهران: قومس.
20. شفیعی‌فر، محمد و خلیل طهماسبی، نوذر (۱۳۹۵)، باستان‌گرایی و هویت ملی؛ تجدد و استبداد منور: از دیدگاه سید حسن تقی‌زاده و مجله کاوه، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره ۳۵، ۲۷-۵۲.
21. شیفر، برندا (۱۳۸۵)، مرزها و برادری؛ ایران و هویت آذربایجانی، ترجمه یاشار صدقیانی آذر، تهران: اولوس.
22. صفا، ذبیح‌الله (۱۳۷۲)، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، جلد ۵، بخش ۳، تهران: فردوسی.
23. ضیاء ابراهیمی، رضا (۱۳۹۶)، اندیشه‌های نژادی اروپایی، ملی‌گرایان ایرانی و نظریه «حمله اعراب» و انحطاط، ترجمه محمدعلی طرفداری، ایران نامگ، شماره ۳، ۹۷-۱۲۲.
24. ضیاء ابراهیمی، رضا (۱۳۹۸)، پیدایش ناسیونالیسم ایرانی، نژاد و سیاست بی جاسازی، ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
25. طرفداری، علی‌محمد (۱۳۹۰)، تاریخ‌نگاری ناسیونالیستی معاصر ایران و پایه‌گذاری اوهام تاریخی مقدس، سوره اندیشه، شماره ۵۰ و ۵۱، ۲۱۹-۲۲۵.
26. علیزاده بیرجندی، زهرا (۱۳۹۱, بهار و تابستان). پیوندهای گفتمان‌های ملی‌گرایی و حقوق شهروندی در عصر قاجار. تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، ۹۲ (۹).
27. علیزاده، محمدعلی و طرفداری، علی‌محمد (۱۳۸۹, خرداد). تبارشناسی مبانی هویت ملی در تاریخ‌نگاری ملی‌گرایانه دوران قاجار و مشروطه. فصلنامه مطالعات سیاسی، ۷ (۸) , ص. ۱۶۱-۱۷۱.
28. علیزاده، محمدعلی و طرفداری، علی‌محمد (۱۳۸۹)، «تأثیر گفتمان ملی‌گرایی بر تحولات اجتماعی و فرهنگی دوره پهلوی اول»، پژوهش‌نامه تاریخ، شماره ۱۹، ۹۹ - ۱۲۲.
29. قاجار، جلال‌الدین میرزا (۱۳۵۵)، نامة خسروان، ویراستاران محمد مقدم و مجید انصاری، زیر نظر مجید رهنما، تهران: سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی.
30. قدیمی قیداری، عباس (۱۳۹۱)، تاریخ‌نویسی باستان‌گرا و ناسیونالیست در ایران عصر قاجار، فصلنامه مطالعات تاریخ ایران اسلامی، شماره ۱، ۷۵-۹۴.
31. کاتم، ریچارد (۱۳۷۱)، ناسیونالیسم در ایران، ترجمه احمد تدین، تهران: انتشارات کویر.
32. کاستلز، مانوئل (۱۳۸۴)، عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ (۲): قدرت هویت، ترجمه احد علیقلیان و دیگران، تهران: طرح نو.
33. کچویان، حسین (۱۳۸۵)، تطورات گفتمان‌های هویتی ایران: ایرانی در کشاکش با تجدد و ما بعد تجدد، تهران: نشر نی.
34. کدی، ن. آ. (۱۴۰۲). ایران در دوره قاجار و برآمدن رضاخان ۱۱۷۵-۱۳۰۴ (نسخه هفتم). (م. حقیقت‌خواه، مترجم) تهران: ققنوس.
35. کرمانی، میرزا آقاخان (۱۳۲۴)، آیینه سکندری، به اهتمام: میرزا آقا جهانگیرخان شیرازی، تهران: بی‌نا.
36. کریمی مله، علی و گرشاسبی، علی (۱۳۹۷)، باستان‌گرایی جدید و تأثیر آن بر امنیت فرهنگی سیاسی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات راهبردی، شماره ۸۲، ۱۵۳- ۱۸۱.
37. الگار، حامد (۱۳۷۰)، میرزا ملکم خان، ترجمة جهانگیر عظیما و مجید تفرشی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
38. ملک‌زاده، مهدی (۱۳۲۵)، زندگانی ملک المتکلمین، تهران: علمی.
39. ملکم، سر جان (۱۳۸۰)، تاریخ کامل ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران: افسون.
40. نادری کردی، محمد و امیری، نادر (۱۳۹۷)، تاریخ همچون حماسه روایت باستان‌گرایی در ایران معاصر، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره ۲۶، شماره ۱، ۴۰۱-۴۲۴.
41. نجفی، موسی و فقیه حقانی، موسی (۱۳۸۱)، تاریخ تحولات سیاسی ایران بررسی مؤلفه‌های دین، تجدد و مدنیت در تأسیس دولت ملت در گستره هویت ملی ایران، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
42. نیولی، گراردو (۱۳۹۵)، «شکل‌گیری ایده ایران و هویت ایرانی در ایران باستان» در: اشرف، احمد، هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه و تدوین حمید احمدی، تهران: نشر نی.
43. هابسبام، اریک جان (۱۳۸۳) ملت و ملت‌گرایی، ترجمه علی باشی، مشهد: مهر دامون.
44. همایون کاتوزیان، محمدعلی (۱۳۸۰)، تضاد دولت و ملت: نظریه تاریخ و سیاست در ایران، تهران: نی.
منابع انگلیسی 45. Adib-Moghaddam, Arshin, (2017) Psycho-nationalism: Global Thought, Iranian Imaginations, Cambridge: Cambridge University Press.
46. Adib-Moghaddam. Arshin, (2019) 'The Myth Of “National Identity”: Psycho-Nationalism In Iran And The Arab World.', world JETRO-IDE Middle East Review Vol. 7 ,51-64.
47. Ahmadi, Hamid (1995), The Politics of Ethnic Nationalism in Iran, Doctoral Thesis, Ottowa: Carleton University.
48. Bayat,, Mangol (1991) Iran's First Revolution: Shi'ism and the Constitutional Revolution of 1905–1909. Oxford University Press
49. Elling, Rasmus Christian(2013). Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini, Palgrave Macmillan
50. Hobsbawm, Eric J. (1990), Nations and Nationalism since 1780. Program, Myth, Reality, Cambridge: Cambridge University Press.
51. Mangol Bayat, Philipp (1974), Mīrzā Āqā Khān Kirmānī: A Nineteenth Century Persian Nationalist, Middle Eastern Studies, Vol. 10, No. 1, 36-59 pp.
52. Marashi, Afshin (2008), Nationalizing Iran: Culture, Power, and the State, 1870–1940, Seattle: University of Washington Press.