تاریخ مفهومی ایران فرهنگی: از انگارة ایران طبیعی به انگارة ایرانشهری
محورهای موضوعی : • توصیف و تبیین نوآورانه، خلاقانه و روشمند در حوزه نظریهها و روشها
سید احمدرضا آزمون
1
*
,
سید علیرضا حسینی بهشتی
2
1 - دانش آموخته دکتری اندیشه سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 - دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
کلید واژه: ایرانشهری, ایران فرهنگی, بافتگرایی, تاریخ مفهومها و سید جواد طباطبایی.,
چکیده مقاله :
مواجهه با چیستی ایران، مواجهه با کلیتی تاریخی و پیچیده است. این پیچیدگی در حیطة بازنمایی و زبان، خود را در قامت انواع استعارهها و مفاهیم و گزارههایی نشان میدهد که قطبیتی از گسستِ مطلق تا تداومی پیوسته را نمایندگی میکنند. تا جایی که به ایران برمیگردد، ما نه با ناسیونالیسم، که با ناسیونالیسمها مواجهایم. اشکال متنوعی از ناسیونالیسمها در طول تحقیقات دهههای اخیر، در ایران و خارج آن معرفی شده و گهگاه به نقد هم سپرده شده است. در این میان اما آنچه در ایران در هیئت انواعی از ناسیونالیسم رومانتیک، باستانگرا، تجددگرا، نژادگرا، مرکزگرا، شیعهگرا، زبان فارسیگرا، «بیجاساز» و ایرانشهری صورتبندی شده است، به اعتباری در چنین دستهای جای میگیرد. دستهای مشخص از این ناسیونالیسمها را باورمندان به تداوم ایران در تاریخ به اتکای فرهنگ شکل میدهند. این ناسیونالیسمها با اذعان به گسستهای ایران از منظر سیاسی، به تداوم ایران در مقامِ یک واحد بزرگ فرهنگی اتکا دارند. این البته به معنای یکدستی و همرأیی گروههای متنوع این دسته نیست و گسترة مفاهیم و استعارهها و گزارههای تولیدشده در آثار این تداومباوران در عینِ همگرایی و همافزایی، نشان از تمایزهای چشمگیری دارد. از اینرو پرسش پژوهش حاضر این است که آنچه تداومباوران از آن با مفهوم «ایران فرهنگی» یاد میکنند، چگونه ممکن شده و تکوین یافته است و در برآیندی قابل تأمل به مواد اصلی برسازندة ناسیونالیسم «ایرانشهری» نزد سید جواد طباطبایی رسیده است. در طول این پژوهش، ابتدا و به شکلی انتقادی مشخص میشود که فرهنگِ بر فرازِ تاریخ ایران یا «ایران فرهنگی» به عنوان مفهومی کلیدی، بر مبنای گفتمانهای متنوعی شکل گرفته است. این گفتمانها از منابع مختلفی تغذیه شدهاند؛ از سنتهای ادبی و فلسفی گرفته تا دیدگاههای نوین در باب تاریخ و جامعه. از اینرو ایران فرهنگی نهتنها یک مفهوم فرهنگی- تاریخی، بلکه محصول تعاملات پیچیدة فکری و زبانی است. تحلیل دقیق این تعاملات به روشنتر شدن مسیر تاریخی شکلگیری این مفهوم کمک میکند. در واقع مفهوم «ایران فرهنگی» در نزد تداومباوران به طور خاص به یک سازة فرهنگی تبدیل شده است که بر پیوستگی فرهنگی ایران تأکید دارد. در این معنا، ایران فرهنگی نه یک مفهوم روشن، صریح و خالی از ابهام، که در حقیقت مفهومی است با دلالتهای کثیر، نامهای متفاوت و شهودهای گوناگون که از مجرای به هم پیوستن عناصر، انگارهها و دریافتهای فردی و گاه جمعی امکانپذیر شده است. بدین اعتبار و بهرغم ادبیات گستردهای که به اتکای این مفهوم تولیده شده و هر دم بیش از پیش نیز تولید میشود، کماکان ابهامها، لایههای ناپیدا و سویههای تاریک و روشنی از حیث نظری در توضیح چندوچون دلالتهای این مفهوم پربسامد و تاحد زیادی مفروضانگاشته وجود دارد. این سازه در آثار سید جواد طباطبایی به اوج خود رسیده و به عنوان یکی از ارکان اصلی نظریة ایرانشهری مطرح شده است. طباطبایی با بهرهگیری از میراث فلسفی، تاریخی و سیاسی ایران، تلاش کرده است تا ایدة «ایران فرهنگی» را به عنوان بستری برای بازآفرینی هویت ملی معرفی کند. در این مقاله، از منظر روشی، از ابزار تحلیلی تاریخ مفهومها و بافتگرایی تاریخی استفاده شده است تا استعارهها و مفاهیم و گزارههای تولیدشده در جریانهای فکری متنوعِ این گروه برجسته و تحلیل شود و همگراییها و واگراییهایش نشان داده شود تا در پایان، تصویری روشن از تاریخ تکوین مفهوم «ایران فرهنگی» به دست آید.
Conceptual History of “Cultural Iran [Īrān-e arhangī]”:
From the Imaginary of a Natural Iran
to the Imaginary of Iranshahr
Seyyed Ahmad Reza Azmoon*
Seyyed Alireza Hosseini Beheshti**
Engaging with the question of what Iran is entails confronting a historical and complex totality. This complexity manifests itself, at the level of representation and language, through a wide range of metaphors, concepts, and propositions that span a polarity from absolute rupture to continuous continuity. With regard to Iran, we are not confronted with a single nationalism, but rather with nationalisms. Diverse forms of nationalism have been identified over recent decades, both within Iran and beyond it, and have at times been subjected to mutual critique. Among these, the various nationalisms articulated in Iran in the forms of romantic, antiquarian, modernist, racial, centralist, Shi‘a-centered, Persian-language–centered, deterritorialized, and Iranshahri nationalism may, in a qualified sense, be situated within a broader category.
A distinct subset of these nationalisms is constituted by those who believe in the historical continuity of Iran grounded in culture. These nationalisms, while acknowledging political ruptures in Iranian history, rely on the continuity of Iran as a vast cultural unit. This does not imply homogeneity or unanimity among the diverse groups within this category. Rather, the range of concepts, metaphors, and propositions produced in the works of these continuity-oriented thinkers, despite their convergence and mutual reinforcement, also reveals significant distinctions.
Accordingly, the central research question of this study is how what continuity-oriented thinkers refer to as “cultural Iran” became possible and took shape, and how, through a notable synthesis, it came to constitute the core elements of Iranshahri nationalism in the thought of Seyyed Javad Tabataba’i. In the course of this research, it is first demonstrated, in a critical manner, that culture above Iranian history, or “cultural Iran,” as a key concept, has been formed on the basis of multiple discourses. These discourses draw upon diverse sources, ranging from literary and philosophical traditions to modern perspectives on history and society. Consequently, cultural Iran is not merely a cultural–historical concept, but the product of complex intellectual and linguistic interactions. A careful analysis of these interactions contributes to a clearer understanding of the historical trajectory through which this concept emerged.
In the thought of continuity-oriented scholars, the concept of “cultural Iran” has, in particular, been transformed into a cultural construct that emphasizes Iran’s cultural continuity. In this sense, cultural Iran is not a clear, explicit, or unambiguous concept; rather, it is one characterized by multiple significations, varied designations, and diverse intuitions, made possible through the interconnection of elements, representations, and individual—and at times collective—perceptions. For this reason, despite the extensive literature produced on the basis of this concept, which continues to expand, ambiguities, latent layers, and unresolved theoretical dimensions—both obscure and illuminating—persist in explaining the implications of this widely used and largely presupposed concept.
This construct reaches its fullest articulation in the works of Seyyed Javad Tabataba’i, where it is presented as one of the principal pillars of the Iranshahri theory. Drawing upon Iran’s philosophical, historical, and political heritage, Tabataba’i seeks to introduce the idea of “cultural Iran” as a framework for the reconstruction of national identity. Methodologically, this article employs the analytical tools of conceptual history and historical contextualism in order to highlight and analyze the metaphors, concepts, and propositions produced within the diverse intellectual currents of this group, to demonstrate their points of convergence and divergence, and ultimately to arrive at a clear depiction of the historical formation of the concept of “cultural Iran.”
Keywords: Iranshahri; cultural Iran; contextualism; conceptual history; Seyyed Javad Tabataba’i.
Introduction and Statement of the Argument
The present study addresses the question of the possibility of “cultural Iran” not through a normative judgment on the truth or falsity of claims of continuity, but by reconstructing the field in historical–conceptual terms. It demonstrates how “cultural Iran” emerged through the co-presence of heterogeneous layers of language, metaphor, historiographical propositions, and shifts in key vocabularies. In this sense, the point of departure of the article is not “Iran” as a self-evident reality, but rather “conceptions of Iran” as linguistic formations: moments in which Iran is assumed as natural or self-evident, and moments in which Iran is redefined within a conceptual–historical apparatus. The title of the article (“From the Concept of Natural Iran to the Concept of Iranshahr”) directly marks this transition: a transition from the naturalization of continuity (as if cultural Iran were something above history, requiring no conceptualization and accessible only through intuition) toward a philosophical–historical formulation of continuity in the theory of “Iranshahr,” where continuity becomes a conceptual problem requiring a system of concepts and a philosophy-of-history narrative.
Methodology
The methodology of the article is based on the combination of two analytical tools: conceptual history, understood as the tracing of temporal sediments, shifts in meaning, and changes in the fields of application of concepts over long durations; and historical contextualism, understood as situating propositions within networks of polemics, intentions, and discursive positions of authors. Accordingly, the article traces concepts such as “Iran,” “Iranian-ness,” “the national,” “patriotism,” “the Iranian spirit,” “Iranian Islam,” “renaissance/revival,” “empire,” and ultimately “Iranshahr” along the trajectories of their semantic transformations. At the same time, it shows in what historical contexts, with what polemical intentions, and in response to which controversies each of these concepts and metaphors was deployed. Within this framework, metaphor is not merely a literary device, but one of the key instruments for the transition from experience to concept: a site where continuity-oriented discourse, in order to stabilize a form of transhistorical persistence, resorts to metaphors such as “granite,” “the cypress,” “the phoenix,” or “spirit,” thereby representing continuity simultaneously as natural, enigmatic, and enduring.
Background, Trajectory, and Findings of the Argument
The argumentative trajectory of the article is organized, in condensed form, in several steps. First, the field of the rupture/continuity debate in studies of Iranian identity is mapped, showing how the rupture-oriented pole understands “national identity” as a product of modernity, while the continuity-oriented pole, while acknowledging political ruptures, regards culture as the carrier of continuity. The article then demonstrates that “cultural Iran,” as a macro-concept, did not emerge from a single source or a unified tradition, but rather from the synergistic convergence of several currents: (1) orientalist traditions and the formulation of the “cultural nation” in contrast to the “political nation”; (2) the centrality of the Persian language and literature, with Shahnameh studies and the construction of the Shahnameh as a foundational text of national consciousness; (3) theorization of the “Iranian spirit/mind/art” and the attribution of overarching cultural qualities (such as tolerance, chivalry, forbearance, or the rigidity of the Iranian spirit) to a historical continuity; and (4) models of continuity articulated through notions such as the “triumph of the vanquished over the victor,” Iranian revivals, the institution of kingship, and theories of “Iranian Islam” that explain Iran through the amalgamation or indigenization of religious and political elements.
In the next step, the article shows that despite converging on the same outcome (cultural continuity), each of these currents differs in terms of conceptual logic and implicit implications, and in some respects even becomes mutually incompatible. For example, in readings that describe Iranian patriotism as “natural,” continuity is understood as a kind of fixed essence or innate disposition; whereas in readings that link continuity to the “political nature of language” and “cultural resistance,” continuity is not an essence but a historical strategy under conditions of state absence or political defeat. Likewise, in theories of “Iranian Islam,” emphasis sometimes falls on the contribution of Iranians to Islam, and at other times on the influence of non-Iranian elements (for example, Christianity) on intellectual transformations within the Islamic world. This divergence itself indicates that “cultural Iran” is less a clear concept than a contested field of narratives.
The focal point of the article is to show how this heterogeneous accumulation reaches a relatively coherent formulation in the thought of Seyyed Javad Tabataba’i. The central argument of this section is that Tabataba’i, as a theorist of “decline” and the “problem of Iran,” reorganizes the scattered elements of cultural Iran at a philosophical–historical level and stitches them together within the metaphor–concept of “Iranshahr.” In this framework, Iranshahr simultaneously represents unity in plurality, bears the historical continuity of Greater cultural Iran, and serves as a conceptual vessel linking nation, state, language, tradition, and textual heritage. In this way, the article shows that “cultural Iran” in Tabataba’i’s work is transformed from a descriptive claim into a theoretical project: a project that seeks, through intervention in the concepts of historiography and philosophy of history, to conceptualize Iran’s past as the necessary “material” for explaining decline and the possibility of reconstituting the national order.
The findings of the article can be summarized in several concise conclusions. First, “cultural Iran” is not a natural given, but a conceptual–historical construct made possible through a network of metaphors, narratives, and semantic shifts; therefore, its analysis without attention to language and conceptual history inevitably leads to naturalization or hasty judgments. Second, cultural continuity-oriented thought, despite its seemingly homogeneous appearance, is theoretically fragmented: some versions rely on essence or spirit, others on language and literature, others on imperial political models, and still others on the synthesis of Iran and Islam. “Cultural Iran” takes shape precisely at the level of the co-presence of these versions. Third, Tabataba’i’s theory should be understood as the moment of “cohesion” and “philosophization” of this dispersion: by transforming cultural continuity into a philosophy-of-history problem and centering it on Iranshahr, he enables disparate elements to be presented within a single explanatory grand narrative, even though this process necessarily involves selection, omission, and redefinition of certain layers. Fourth, the transition from “natural Iran” to “Iranshahr” ultimately signifies a shift from dispersed intuitions to a conceptual apparatus, one in which cultural Iran is no longer merely a “glorious memory” or a “sense of continuity,” but is articulated through concepts such as tradition, text, unity in plurality, and a history of decline.
Conclusion
The overall conclusion of the article is that a historical understanding of “cultural Iran” requires viewing this concept not as a self-evident referent, but as a conceptual field of contestation: a field in which orientalist, nationalist, literary, religious, and philosophical narratives converge, compete, and ultimately achieve a degree of coherence in contemporary theoretical projects, most notably in Iranshahri theory. From this perspective, the present study, by foregrounding the conceptual genealogy of “cultural Iran” and demonstrating the linguistic mechanisms of its production, provides the conditions for a more precise and less ambiguous dialogue on cultural continuity-oriented thought, its limits, and its relationship to the modern problem of nation and state.
Refrences
Adamiyat, Fereydun (1970) Andišehā-ye Mirzā Fathʿali-ye Akhundzādeh. Tehran: ķārazmi. [In Persian]
Christensen, Arthur (2010) “Ferdausi et l'épopée nationale de la Perse”, In Millennium of Firdowsi, by Mohammad Amin Riahi, Publications of the Iranian Society for the Promotion of Persian Language and Literature.
Gobineau, Arthur de. [n.d.]. Les religions et les philosophies dans l'Asie centrale (trans. into Persian). [In Persian]
Gobineau, Arthur, comte de (1859) Trois ans en Asie (de 1855 à 1858), Paris, L. Hachette et cie
Koselleck, Reinhart (2002) The Practice of Conceptual History, translated by Tod Samuel Presner and others, Standford: Satndford University Press. doi:10.1515/9781503619104
------------------------ (2004) Future Past, translated by Keith Tribe, New York: Columbia University Press.
Marashi, A. (2008), Nationalizing Iran: Culture, power, and the state, 1870-1940. University of Washington Press.doi:10.1080/S0021086200050088
------------- (2015) “Bombay Books: Ebrahim Pouredavoud and Parsis ,” Iran Nameh, 30:3, 86-96.
Matin-Asgari, A. (2012) “The Academic Debate on Iranian Identity”, In: Amanat, A., Vejdani, F, (eds) Iran Facing Others, Palgrave Macmillan, New York. doi:10.1080/00210862.2012.758513
Margoliouth, D.S. (1937) “Introductory note to: The Renaissance of Islam”, by Adam Mez, The Jubilee Printing and Publishing House.
Širāzi, Asghar. 1396. Irāniyat, Melliyat, Jāmeʿat. Tehran: Jahān-e Ketāb. [In Persian]
Tabatabāʾi, Javad (2018) Taʿammoli darbāreh-ye Irān: Dibāčeʾi bar Nazariye-ye Enheṭāt-e Irān. Tehran: Minu-ye Kherad. [In Persian]
Tavakoli-Tarāghi, Mohammad. 1395. Tajaddod-e Bumi va Bāz-andiši-ye Tāriķ. Pardis-e Dāneš. [In Persian]
Vaziri, Mostafa (2013) Iran as Imagined Nation, Gorgias Press, 2013. doi: 10.31826/9781463235567
* Corresponding Author: Ph.D. in Political Thought, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
https://orcid.org/0009-0007-5174-3671
** Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
آدمیت، فریدون (1349) اندیشه¬های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران، شرکت سهامی خوارزمی.
اذکایی، پرویز (1353) «مورخان همدان و تواریخ گمشدة آن»، در مجموعه خطابه¬های نخستین کنگرة تحقیقات ایرانی، جلد دوم، به کوشش غلامرضا ستوده، تهران، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
اسکینر، کوئنتین (۱۴۰۲) بسط فضای تاریخ فکری در روزگار معاصر (مصاحبه)، در برآمدن تاریخنگاری مدرن، به کوشش محمدتقی شریعتی و بهزاد جامهبزرگ، تهران، صاد.
براون، ادوارد (۱۳۳۵) تاریخ ادبی ایران، جلد اول، ترجمة علی پاشاصالح، تهران، کتابخانة ابنسینا.
برتلس، ادواردویچ (1389) «منظور اساسی فردوسی»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
پوپ، آرتور و فیلیس آکرمن (1387) سیری در هنر ایران، ترجمة نجف دریابندری، تهران، علمی و فرهنگی.
تشکری بافقی، علیاکبر (1393) «روابط پارسیان هند با زرتشتیان یزد در عهد ناصری»، پژوهش-های تاریخی ایران و اسلام، شماره 14، بهار و تابستان، صص.
۳۷ -۶۶.
https://doi. org/10.22111/jhr.2014.1972 .
توکلی طرقی، محمد (1395) تجدد بومی و بازاندیشی تاریخ، تهران، پردیس دانش.
خانلری، پرویز ناتل (1389) «نوروز»، در گذشته و آیندة فرهنگ و ادب ایران، جلد پنجم، بنیاد موقوفات افشار (چاپ الکترونیکی).
دوستخواه، جلیل (1373) «هویت ایرانی: وهم یا واقعیت؟»، مجلة ایران¬نامه، سال دوازدهم، شمارة 3، تابستان، صص 509-520.
رضازاده شفق، صادق (1389) «فردوسی از لحاظ دینی»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
--------------- (1353) «روح ایرانی»، در تجلیات روح ایرانی، نوشتة رضا کاظم¬زاده ایرانشهر، تهران، اقبال، صص 3-11.
زرین¬کوب، عبدالحسین (1377) تاریخ مردم ایران، جلد اول، تهران، امیرکبیر.
---------------- (1389) «چگونه میتوان ایرانی بود؟ چگونه میتوان ایرانی نبود؟»، در گذشته و آیندة فرهنگ و ادب ایران، جلد اول، بنیاد موقوفات افشار (چاپ الکترونیکی).
شایگان، داریوش (1378) آسیا در برابر غرب، تهران، امیرکبیر.
شجاقی جشوقانی، مالک و نفیسه بادامچی (۱۳۹۰) «تفکر ایران: بازگشت از راه استراسبورگ؛ کربن و تاریخنگاری فلسفة اسلامی»، ماهنامة سورة اندیشه، شمارة ۵۰ و ۵۱، بهار، صص ۱۶۸ ۱۷۶.
شیرازی، اصغر (1396) ایرانیت ملیت قومیت، جلد اول، تهران، جهان کتاب.
صفا، ذبیح¬الله (1354) نگاهی به تاریخ ایران، از مجموعة بررسیها دربارة فرهنگ ملی ایران، تهران، مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی شورای عالی فرهنگ و هنر.
--------- (1346) آیین شاهنشاهی ایران، تهران، دانشگاه تهران.
ضیاءابراهیمی، رضا (۱۳۹۸) پیدایش ناسیونالیسم ایرانی: نژاد و سیاست بیجاسازی، ترجمة حسن افشار، تهران، مرکز.
طباطبایی، جواد (1383) زوال اندیشة سیاسی در ایران: گفتار در مبانی نظری انحطاط ایران، تهران، کویر.
------------ (۱۳۸۵) درآمدی بر تاریخ اندیشۀ سیاسی در ایران، تهران، کویر.
------------ (1394الف) چگونه می¬توان در این شهر زندگی کرد؟، سخنرانی در سال 1394، به نقل از پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، قابل دسترسی در: .
news.mrud.ir/news/19305 ------------ (1394ب) مکتوب درس¬گفتارهای ایدئالیسم آلمانی، ایرادشده در مؤسسة بهاران¬خرد، کانال تلگرامی جستارهای طباطبایی، قابل دسترسی در: https://t.me/jtjostarha.
------------ (1394ج) «ملاحظه¬ای نظری دربارة ایران»، فصلنامة سیاست¬نامه، سال یکم، شمارة یکم، صص 46-49.
------------ (1396الف) پرسش و آموختن از خرد ایرانشهری، سخنرانی در اولین نشست از سلسله نشست¬های ایرانشهر، مشهد، 21 تیر ماه 1396.
------------ (1396ب) ایران چیست؟، سخنرانی در رشتهنشستهای ایرانشهری، مشهد: تیرماه ۹۶.
----------- (1396ج) ایران به عنوان ایرانشهر، سخنرانی در خانة گفتمان شهر و معماری (خانة وارطان)، 11 مهر 1396، نقل از کانال تلگرامی آرشیو صوت¬های طباطبایی، قابل دسترسی در: .
https://t.me/quotsfiles ----------- (1397) تأملی دربارة ایران: جلد نخست دیباچه¬ای بر نظریة انحطاط ایران با ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران، تهران، مینوی خرد.
------------ (1398) ملت، دولت و حکومت قانون، تهران، مینوی خرد.
------------ (1400) ایرانشهر، رسالة منتشر نشده، نقل از کانال تلگرامی آرشیو مکتوب آثار طباطبایی، قابل دسترسی در: .
https://t.#me/jtjostarha عظیمی، فخرالدین (۱۳۹۹) هویت ایران کاوش در نمودارهای ناسیونالیسم: دیدگاهی مدنی، تهران، آگاه.
-------------- (1402) «تأملی دربارة سید جواد طباطبایی: سیر در سبک و سلوک یک ایران¬پژوه»، نگاه نو، شمارة 137، بهار، صص 77-91.
فرای، ریچارد (1393) عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمة مسعود رجب¬نیا، تهران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
فروغی، محمدعلی (1389) «مقام فردوسی و اهمیت شاهنامه»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
کاظم¬زاده ایرانشهر، حسین (1354) تجلیات روح ایرانی در ادوار تاریخی، تهران، اقبال.
کربن، هانری (1384) «فلسفه قدیم ایران و اهمیت امروز آن»، ترجمة بزرگ نادرزاد، در مقالات هانری کربن، گردآوری و تدوین محمدامین شاهجویی، زیر نظر شهرام پازوکی، تهران، حقیقت.
--------- (1396) فلسفة ایرانی و فلسفة تطبیقی، ترجمة جواد طباطبایی، تهران، مینوی خرد.
--------- (1398الف) اسلام در سرزمین ایران: چشم¬اندازهای معنوی و فلسفی، جلد اول، ترجمة رضا کوهکن، تهران، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
--------- (1398ب) اسلام در سرزمین ایران: چشم¬اندازهای معنوی و فلسفی، جلد دوم، ترجمة رضا کوهکن، تهران، موسسة پژوهشی حمت و فلسفة ایران.
کلهون، کریگ (1395) ملت¬ها مهم¬اند: فرهنگ تاریخ و رویای جهان¬وطنی، ترجمة محمدرضا فدایی، تهران، شیرازه.
کرمر، جوئل.
ل (1375) احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان¬گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ترجمة محمدسعید حنایی کاشانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
گرجی، ابوالقاسم (1354) «ایرانیان و علوم دینی اسلامی»، در مجموعه خطابه¬های نخستین کنگرة تحقیقات ایرانی، جلد سوم، به کوشش غلامرضا ستوده، تهران، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
گلنر، ارنست (1388) ناسیونالیسم، ترجمة سید محمدعلی تقوی، تهران، مرکز.
گوبینو، کنت (۱۳۸۳) سه سال در آسیا: سفرنامة کنت دو گوبینو، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، قطره.
لاهوری، اقبال (1357) سیر فلسفه در ایران، ترجمه امیرحسین آرین¬پور، تهران، امیرکبیر.
ماسه، هانری (1389) «اوصاف مناظر طبیعت در شاهنامه»، در هزارة فردوسی، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران.
متز، آدام (1364) تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری یا (رنسانس اسلامی)، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر.
محمدی ملایری، محمد (1323) فرهنگ ایرانی و تأثیر آن در تمدن اسلام و عرب، تهران، پیمان.
مسکوب، شاهرخ (1385) هویت ایرانی و زبان فارسی، تهران، پژوهش فرزانروز.
مینوی، مجتبی (1389) «زبان فارسی»، در گذشته و آیندة فرهنگ و ادب ایران، جلد نهم، بنیاد موقوفات افشار (چاپ الکترونیکی).
نجفزاده، رضا (۱۳۹۷) تجدد رمانتیک و علوم شاهی، تهران، پژوهشکدة مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
نصر، حسین (1383) سنت عقلانی اسلام در ایران، ترجمه سعید دهقانی، تهران، قصیدهسرا.
نولدکه، تئودور (1379) حماسة ملی ایران، ترجمة بزرگ علوی، تهران، نگاه.
یارشاطر، احسان (۱۳۸۱) «حضور ایران در جهان اسلام»، ترجمة فریدون مجلسی، در حضور ایران در جهان اسلام، ویرایش جی.
هووانسیان و جرج صباغ، تهران، مروارید.
----------- (1395الف) «هویت ملی»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی، تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
----------- (1395ب) «پیوستگی تاریخ ایران»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی، تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
----------- (1395ج) «در جست¬وجوی راز بقا: مسئلة رستاخیز فرهنگی خراسان»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی، تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
----------- (1395د) «مروری بر تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران پیش از اسلام»، در حکمت تمدنی: گزیدة آثار احسان یارشاطر، به کوشش محمد توکلی طرقی تهران، کتاب ایراننامگ (پردیس دانش).
Christensen, Arthur (2010) “Ferdausi et l'épopée nationale de la Perse”, In Millennium of Firdowsi, by Mohammad Amin Riahi, Publications of the Iranian Society for the Promotion of Persian Language and Literature.
Gobineau, Arthur, comte de (1859) Trois ans en Asie (de 1855 à 1858), Paris, L. Hachette et cie.
Koselleck, Reinhart (2002) The Practice of Conceptual History, translated by Tod Samuel Presner and others, Standford: Satndford University Press.
doi:10.1515/9781503619104.
------------------------ (2004) Future Past, translated by Keith Tribe, New York: Columbia University Press.
Marashi, A. (2008), Nationalizing Iran: Culture, power, and the state, 1870-1940. University of Washington Press.
doi:10.1080/S0021086200050088.
------------- (2015) “Bombay Books: Ebrahim Pouredavoud and Parsis ,” Iran Nameh, 30:3, 86-96.
Matin-Asgari, A. (2012) “The Academic Debate on Iranian Identity”, In: Amanat, A., Vejdani, F, (eds) Iran Facing Others, Palgrave Macmillan, New York.
doi:10.1080/00210862.2012.758513.
Margoliouth, D.S. (1937) “Introductory note to: The Renaissance of Islam”, by Adam Mez, The Jubilee Printing and Publishing House.
Nicholson, A.Reynold (1969) A Literary History of the Arabs, Cambridge.
Sharma, s. (2012) “Redrawing the Boundaries of 'Ajam in Early Modern Persian Literary Histories” In: Amanat, A., Vejdani, F. (eds) Iran Facing Others, Palgrave Macmillan, New York.
doi:10.1057/9781137013408_3.
Vaziri, Mostafa (2013) Iran as Imagined Nation, Gorgias Press, 2013. doi: 10.31826/9781463235567.