زبان سیاست و مواجهه با مدرنیته: تحلیل بازیهای زبانی قدرت در ایران معاصر
محمدرضا صالحی وثیق
1
(
دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، تهران، ایران.
)
سید مهدی ساداتی نژاد
2
(
دانشگاه تهران
)
کلید واژه: بازیهای زبانی قدرت, گرامر سیاست, مهندسی مفهومی, مواجهه با مدرنیته, روشنفکری ایرانی.,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر با طرح مسئله مواجهه ایران با مدرنیته، بر آن بود که این مواجهه را نه صرفاً نزاعی بر سر محتوا یا ایدئولوژی، بلکه برهمخوردن «گرامر سیاست» و جابهجایی در قواعد بازیهای زبانی قدرت تبیین کند. پرسش اصلی این است که چرا مفاهیم مدرن مانند دموکراسی یا جامعه مدنی در ایران بهسختی نهادینه شدند، درحالیکه مفاهیمی برساخته چون «غربزدگی» آلاحمد یا «شهادت انقلابی» شریعتی توانستند واقعیت سیاسی را بازسازی کنند. چارچوب نظری پژوهش بر سه اصل استوار بود: تاریخمندی بنیادین مفاهیم، ناسازگاری گرامری میان بازیهای زبانی مختلف، و عملکرد سیاسی بازگرامرسازی که تغییر قواعد را کنشی سیاسی میداند. بدینسان، روشنفکران ایرانی بهمثابه مهندسان گرامر سیاسی تحلیل شدند که هر بازگرامرسازیشان بر تناقضات ساختاری استوار بوده است. یافتهها نشان داد هر متفکر، با مداخله در سطح قواعد معنا، امکانهای تازهای برای سیاست گشوده است: آلاحمد با ساخت استعاره «بیماریوارگی» غرب، مقاومت فرهنگی را به گفتمان مسلط بدل کرد؛ شریعتی با بازمهندسی مفاهیم دینی، زبان انقلاب را تولید کرد؛ شایگان با طرح «هویت چندپاره»، امکان زیست در چند بازی زبانی را تصویر نمود؛ سروش با تاریخیکردن وحی، اقتدار دینی را دموکراتیزه ساخت؛ شبستری با نقد زبان تکلیف، ساز وکار استبداد را برملا کرد؛ و ملکیان با اصرار بر دقت مفهومی، شرط امکان گفتوگوی عقلانی را برجسته نمود. نتیجه آن است که تاریخ فکری معاصر ایران را باید تاریخ تحول قواعد بازی زبانی سیاست دانست؛ جایی که هر بازگرامرسازی در عین نوآوری، اسیر ترجمهناپذیری میان اشکال زندگی متفاوت و جدلیت گرامرهای موجود و نوظهور شده است.
چکیده انگلیسی :
This study, addressing the problematic of Iran's encounter with modernity, sought to explicate this encounter not merely as a conflict over content or ideology, but as a disruption of the "grammar of politics" and a reconfiguration of the rules governing political language games. The central question is: why have modern concepts such as democracy or civil society been so difficult to institutionalize in Iran, while constructed concepts such as Āl-e Ahmad's "Westoxification" (gharbzadegi) or Shariati's "revolutionary martyrdom" succeeded in reconstructing political reality? The theoretical framework rests on three principles: the fundamental historicity of concepts, the grammatical incommensurability between different language games, and the political function of re-grammaticalization, which treats the transformation of rules as a political act. Iranian intellectuals are thus analyzed as engineers of political grammar, whose every re-grammaticalization has been predicated on structural contradictions. The findings reveal that each thinker, through intervention at the level of semantic rules, opened new possibilities for politics: Āl-e Ahmad, by constructing the metaphor of the West as pathological, transformed cultural resistance into hegemonic discourse; Shariati, through re-engineering religious concepts, produced the language of revolution; Shayegan, by articulating "fractured identity," depicted the possibility of inhabiting multiple language games; Soroush, by historicizing revelation, democratized religious authority; Shabestari, through critique of the language of obligation (taklīf), exposed the mechanism of despotism; and Malekian, by insisting on conceptual precision, foregrounded the condition of possibility for rational dialogue. The conclusion is that contemporary Iranian intellectual history must be understood as the history of the evolution of the rules of political language games—a site where each re-grammaticalization, despite its innovativeness, remains captive to the untranslatability between different forms of life and the dialectic between existing and emergent grammars.
آلاحمد، جلال. (1356). غربزدگی. تدوین علی مصطفوی، تهران: نشر رواق.
اسپریگنز، توماس. (1389). فهم نظریه های سیاسی، ترجمه فرهنگ رجایی، چاپ ششم، تهران: نشر آگاه.
ایمانی، علی؛ آذرنگ، پوریا. (1403). بررسی تطبیقی مواجهه با مدرنیته غربی در آراء فلسفی سیداحمد فردید و رضا داوری. جستارهای سیاسی معاصر، 15(1)، 227-197.
پورزکی، گیتی. (1403). تحول در عادتواره¬های میدان روشن فکری عرفی در مواجهه با مدرنیته و غرب، دوفصلنامه علمی پژوهش سیاست نظری، شماره 36، 257-231.
حسامقاضی، روژان؛ نژادایران، محمد. (1401). ریشه¬یابی تحول نگرش داریوش شایگان به مدرنیته. فصلنامه سیاست، 52(3)، 690-665.
سروش، عبدالکریم. (1367). بسط و قبض تئوریک شریعت، تهران: کیهان فرهنگی.
سروش، عبدالکریم. (1385). بسط تجربۀ نبوی (مجموعه کلام جدید 7)، تهران: موسسه فرهنگی صراط.
شایگان، داریوش. (1378). آسیا در برابر غرب، تهران: انتشارات امیرکبیر.
شایگان، داریوش. (1380). بت¬های ذهنی و خاطرۀ ازلی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
شریعتی، علی. (1350). تشیع علوی و تشیع صفوی، تهران: سازمان انتشارات حسینیه ارشاد.
شریعتی، علی. (1391). امت و امامت، منتشر شده توسط تریبون مستضعفین (فایل PDF).
صباغ کلجاهی، حاجبه؛ اشرفی، اکبر؛ توحیدفام، محمد. (1402). تاملی در نسبت سنت و تجددگرایی در اندیشۀ شریعتی. غرب شناسی بنیادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 14، شماره 2، 139-119.
مجتهد شبستری، محمد. (1381الف). نقدی بر قرائت رسمی از دین (بحران ها، چالش ها، راه حل ها)، تهران: طرح نو.
مجتهد شبستری، محمد. (1381ب). هرمنوتیک، کتاب و سنت (فرایند تفسیر وحی)، تهران: طرح نو.
مجتهد شبستری، محمد. (1387). تئوری قرائت نبوی از جهان، تنظیم فرشاد نوروزی، انجمن احیاگران فلسفه نو.
ملکیان، مصطفی. (1391). عقلانيت و معنويت بعد از ده سال، نشر آثار استاد ملکیان در فضای مجازی (https://bidgoli1371.blogfa.com/post/143). ملکیان، مصطفی. (1392). وحی و تجربۀ دینی پیامر (ص)، دریافت شده از کانال تلگرام ملکیان، (فایل PDF).
ملکیان، مصطفی. (بی¬تا الف). عقلانیت و زندگی عقلانی، دریافت شده از کانال تلگرام ملکیان، (فایل PDF).
ملکیان، مصطفی. (بی¬تا ب). چالشهای دین و مدرنیسم در جهان اسلام گفتگوی سید نادر احمدی با ملکیان، ویژه نامه خط سوم، شماره سه و چهار، (https://bidgoli1371.blogfa.com/category/22).
نژادایران، محمد؛ حسامقاضی، روژان. (1403). تمایز رویکرد سیاسی با رویکرد فلسفی به مفهوم غربزدگی در اندیشه آلاحمد و شایگان. فصلنامه علمی نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، 14(4)، 19-1.
ویتگنشتاین، لودویک. (1380). پژوهش های فلسفی، ترجمه ی فریدون فاطمی، تهران: نشر مرکز.
هاشمیان، فاطمه سادات؛ غفاری قره باغ، سیداحمد. (1404). بازخوانی انتقادی مؤلفههای مدرنیته در معنویت جدید براساس اندیشههای علامه طباطبایی. دو فصلنامه معنویت پژوهی اسلامی، 3(1)، 224-191.
هنری لطیف پور، یدالله؛ یحیوی همدانی، حمید؛ حسینی، فاطمه. (1403). بازنمایی ذهنیت دکتر علی شریعتی در باب مدرنیته. فصلنامه علمی پژوهشنامه انقلاب اسلامی، سال 14، شماره 52، 92-73.
Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press
. Foucault, M. (1972). The Archaeology of Knowledge. (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books. (Original work published 1969)
. Habermas, J. (2003). Truth and Justification (B. Fultner, Ed. & Trans.). The MIT Press. (Original work published 1999 as Wahrheit und Rechtfertigung, Suhrkamp Verlag).
Skinner, Q. (1969). Meaning and Understanding in the History of Ideas. History and theory, 8(1), 3-53
. Skinner, Q. (2016). Ideas in context: Conversation with Quentin Skinner. (Interview by H. Li). The Chicago Journal of History, 1(2), 119–127
.