پراکسیس رهاییبخشِ ایرانی در اندیشۀ «ملکمخان»
محورهای موضوعی : پژوهش سیاست نظری
سید حسین اطهری
1
,
احسان مزدخواه
2
*
1 - دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 - دانشجوی دکتری علوم سیاسی (گرایش مسائل ایران)، ،دانشگاه فردوسی مشهد ایران
کلید واژه: گونهشناسی, رئالیسم انتقادی, میرزا ملکم¬خان, رهایی¬بخشی ایرانی و ایران. ,
چکیده مقاله :
«میرزا ملکُمخان ناظمالدوله» (1212-1287) از جمله مهمترین متفکران عصر مشروطیت ایرانی است. اندیشه سیاسی وی اساساً در چارچوب تاریخنگاری اندیشه معاصر ایرانی تببین و تفسیر شده است. بررسی آرا و افکار وی نشان میدهد که ملکمخان در جستوجو برای رهایی ایران از استبداد، تحجر و عقبماندگی بوده است. در این پژوهش، آرا و اندیشههای ملکمخان با تأکید بر رهیافت دلالتگونه و با استفاده از روش مفهومی رئالیسم انتقادی بررسی خواهد شد. این چنین کنشی، کوششی برای نوع شناخت از امر واقع و در پاسخ به پرسش تاریخی دویستساله ایران یعنی «چه باید کرد؟» -که توسط هر اندیشمندی از جمله ملکمخان صورت میگیرد- بیان شده که این امر توانایی شناخت بیشتر تفکر سیاسی- اجتماعی در ایران معاصر را دارد. در این چارچوب، پاسخ ملکمخان به پرسش بنیادین «چه باید کرد؟» در حوزههای گوناگون سیاست، اقتصاد و فرهنگ بررسی شده و با توجه به این مسئله، از رئالیسم انتقادی برای تببین و تفسیر اندیشه سیاسی میرزا ملکمخان استفاده شده است. خروجی و نتیجه این نوشتار، ابعاد جدیدی از اندیشه سیاسی ملکمخان را روشن میسازد و نوعی از ایدۀ حکومتمندی در آرای این متفکر قابل فهم است.
Iranian Liberatory Praxis in the
Thought of Malkum-Khan
Seyyed Hossein Athari*
Ehsan Mozdkhah**
Mirza Malkum-Khan Nāzem al-Dowleh (1212–1287 SH / 1833–1908 CE) is among the most prominent intellectuals of the Iranian Constitutional Era. His political thought has primarily been interpreted within the framework of historiography of contemporary Iranian ideas. Examination of his ideas demonstrates that Malkum-Khan sought to liberate Iran from despotism, stagnation, and backwardness. This study analyzes his thought using a conceptual approach grounded in critical realism and a semantically oriented methodology. Such an approach represents an effort to understand reality and respond to Iran’s two-century-long historical question: “What is to be done?”—a question addressed by every intellectual, including Malkum-Khan—which in turn enables a deeper comprehension of political and social thought in modern Iran. Within this framework, Malkum-Khan’s response to the fundamental question “What is to be done?” is examined across the domains of politics, economics, and culture, with critical realism serving as the analytical lens. The outcome of this study illuminates new dimensions of Malkum-Khan’s political thought and reveals a discernible notion of governance embedded in his ideas.
Keywords: Typology, Critical Realism, Mirza Malkum-Khan, Iranian Liberation, Iran.
Introduction
Numerous Iranian intellectuals engaged in theorization to address
the central question of “What is to be done?” Malkum-Khan was born in Isfahan and, through his father, a translator at the Russian Embassy, traveled to Paris at the age of ten for education. After completing primary studies, he joined the Polytechnic School, studying engineering while simultaneously exploring political thought, particularly the ideas of French revolutionary thinkers, and was notably influenced by Auguste Comte. Debates persist regarding the impact of his ideas on Iranian society and the history of intellectualism in Iran. Scholars like Fereydun Adamiyat regard him as a unique agent of Iranian enlightenment, whereas others view his discourse as marked by self-referential repetition. In general, Malkum-Khan’s role in Iranian intellectual history and enlightenment is so prominent that few Qajar-era texts on law and governance fail to reference him. Drawing upon the ideas of John Stuart Mill, Voltaire, Montesquieu, and Auguste Comte, he sought to establish a bureaucratic, law-based state as a praxis of liberation from despotism and the absence of legal order. He perceived Iran’s disorder as stemming from such deficiencies. Examination of his works reveals that, despite apparent internal contradictions, his overarching discourse consistently aimed to expose Iran’s social and political disarray. In Malkum-Khan’s view, the solution to societal decay lay in the establishment of rule of law.
Methodology
This study adopts a qualitative, descriptive-analytical approach, emphasizing political thought to address the fundamental question: “What is to be done?” The methodology involves a fourfold interpretive cycle. First, political thought responds to social challenges or crises, whether economic, ethical, or otherwise. Second, political thought has an epistemic dimension, focusing on understanding reality and human nature as constitutive of political reasoning. Third, it carries a normative implication, envisioning an ideal or improved state of affairs in response to existing conditions. Fourth, political thought has a practical dimension, translating ideas into actionable solutions for identified social and political challenges. This framework enables an integrated understanding of Malkum-Khan’s thought and praxis.
Discussion and Analysis
From the latter half of the Naserian era to the preparatory stages of the Constitutional Movement, Iranian reformist intellectuals introduced new political perspectives, gradually rendering traditional political treatises obsolete. Intellectuals, including Malkum-Khan, diagnosed the country’s disorder, attributing it to multiple factors, among them deficiencies in language and education. He identified the roots of Iran’s disorder in religious conservatism, political inefficiency, unfamiliarity with modern sciences, and the absence of legal order. His solutions spanned political, economic, cultural, and educational domains. Malkum-Khan’s thought followed a coherent trajectory across social, political, and cultural spheres. It was philosophical in nature, emerging from the reality of the Iranian condition and aiming to substantiate scientific rationality. His systematic approach rendered his diagnosis and solutions both practical and theoretical, reflecting a transformative and liberating praxis.
In his Daftar-e Tanzimat, addressed to the Grand Vizier, he proposed comprehensive legal and administrative reforms to regulate various spheres of society and state. He advocated political reforms from above, describing Iran as uniquely poised to adopt any regulatory framework without obstruction. His theoretical commitment to a constitutional liberal system was complemented by practical efforts to guide the Qajar monarchs and the traditional society toward reform, particularly through his newspaper, Qanun. Malkom-Khan emphasized law as the foundation for securing citizens’ rights, expanding freedoms, and promoting dynamic governance—ultimately enabling societal liberation and modernization. The Ketabcheh-ye Ghaibi and Resaleh-ye Tanzimat, written circa 1238–1239 SH / 1859–1860 CE, sought to persuade Naser al-Din Shah to implement political reforms, emphasizing the role of law as the phoenix enabling Iran’s rise from backwardness. His approach to law and governance, though interpretable within institutionalist frameworks, harmonized Islamic tradition and Western rationality, distinguishing his thought from purely Western technical approaches.
Conclusion
Mirza Malkum-Khan emerges as an intellectual who revealed new dimensions of awareness in politics, economics, and science, striving to reconcile traditional reason with modern scientific rationality. His work demonstrates educational and intellectual praxis rooted in normative, legal, and institutional concerns. His political thought combines positivist, science-based approaches with attention to Islamic and Iranian nationalist values. His theory of legal governance and liberatory praxis addresses both practical political concerns and theoretical reasoning. The intellectual elements in his works, while reflecting attention to multiple spheres of praxis, reveal internal tensions due to epistemic limitations in understanding modern thought. For instance, his focus on subjectivity, progressivism, nationalism, language reform, and rule of law reflects a philosophical ontology bridging modern human-centered epistemology with traditional religious frameworks. In sum, Iran’s decay permeated political, economic, linguistic, and cultural domains, and Malkum-Khan’s proposed solution centered on political-social reforms and regulatory adjustments.
References
Adamiyat, F. (2015) The thought of freedom and the prelude to the constitutional movement. Tehran: Sokhan. [In Persian/Farsi]
Agha Hosseini, A., & Mahdipur, A. (2013) Deconstruction of the discourse of the first wave of intellectualism in Iran: Mirza Malkom Khan, Akhundzadeh, and Mirza Agha Khan Kermani. Scientific-Research Journal of Political Science, 9(2), 45–58. [In Persian/Farsi]
Ajoudani, M. (2023) Iranian constitutionalism. Tehran: Akhtaran. [In Persian/Farsi]
Al-Daoud, S. A. (2018) The first attempts at legislation in Iran. Tehran: Sokhan. [In Persian/Farsi]
Algar, H. (1973) Mirza Malkum Khan: A study in the history of Iranian modernism. Berkeley: University of California Press.
Ames, R. (2021) The many faces of Iranian modernity: Sufism and subjectivity in the Safavid and Qajar periods. Piscataway, NJ: Gorgias Press.
Ansari, A. (2003) Modern Iran since 1921: The Pahlavis and after. London: Longman.
Asil, H. (2017) The treatises of Mirza Malkom Khan Nazem al-Dawlah. Tehran: Nia. [In Persian/Farsi]
Bhaskar, R. (2008) Dialectic: The pulse of freedom. London: Routledge.
Bhaskar, R. (2014) The possibility of naturalism: A philosophical critique of the contemporary human sciences. London: Routledge.
Dilami-Ma'zi, A. (2012) The failure of constitutionalism in Iran. Tehran: Islamic Azad University Press. [In Persian/Farsi]
Dilami-Ma'zi, A., et al. (2017) The West and modernity from the perspective of Mirza Malkom Khan. Scientific-Research Quarterly of History Studies, 12(46), 127–140. [In Persian/Farsi]
Emringer, M. (2023) The book of education, religion, and the discourse of cultural reform (M. Haqiqatkhah, Trans.). Tehran: Qoqnoos. [In Persian/Farsi]
Haghdar, A. A. (2017). The letters of Mirza Malkom Khan Nazem al-Dawlah (Selected letters and texts). Tehran: Cheshmeh. [In Persian/Farsi]
Hashemi, J. (2005) The growth and decline of Iranians: The reasons for Iranian backwardness and a diagnosis of Iranian society. Tehran: Enteshar. [In Persian/Farsi]
Jalili, M., & Jamalzadeh, N. (2022) A comparative re-reading of Iranian intellectuals’ encounter with Western modernity (Focusing on the views of Seyed Jamaluddin Asadabadi and Mirza Malkom Khan Nazem al-Dawlah). Islamic Political Studies, 10(21), 266–291. [In Persian/Farsi]
Kasravi, A. (2022) The history of the Iranian constitutional revolution. Tehran: Negah. [In Persian/Farsi]
Malkom Khan, M. N. al-D. (2024) The Tanzimat book: The Ghiyabi book and other treatises. Tehran: Omid Farda Publications. [In Persian/Farsi]
Masoudi, A. (2021) Iranian constitutionalism and the question of law. Tehran: Scientific-Cultural Publishing. [In Persian/Farsi]
Mazinani, M. S. (2011) The distinctions between religious and westernized constitutionalists. Qom: Bostan-e-Ketab Institute. [In Persian/Farsi]
Mordakhani, F. (2022) The concept of law in the thought of Mirza Malkom Khan. Quarterly Journal of Islamic-Iranian Political Studies, 1(1), 137–166. [In Persian/Farsi]
Monouheri, A., & Khatami, F. (2013) The political act and praxis in the political thought of Mirza Abdulrahim Talebof Tabrizi. Quarterly Journal of Political-International Approaches, 5(36), 111–136. [In Persian/Farsi]
Najafzadeh, M. (2018) Shifting two revolutions: Religious turns in Iranian society. Tehran: Tisa. [In Persian/Farsi]
Nasri, A. (2011) Facing modernity. Tehran: Elm. [In Persian/Farsi]
Nategh, H. (1976) The Law newspaper. Tehran: Amir Kabir. [In Persian/Farsi]
Qazi Moradi, H. (2021) Malkom Khan (Political modernization theorist at the dawn of constitutionalism). Tehran: Akhtaran. [In Persian/Farsi]
Salehi Heikouyi, A., et al. (2018) The concept of the rule of law in the thought of Mirza Malkom Khan Nazem al-Dawlah. Contemporary Political Essays, 9(4), 57–75. [In Persian/Farsi]
Sayer, A. (2006) Method in social sciences: A realist approach (E. Afrogh, Trans.). Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian/Farsi]
Shahriari, A., et al. (2023) The conceptual evolution of limiting power in the political thought of the Qajar era (The process of transition from autocratic monarchy to constitutional monarchy). Quarterly Journal of Political Theory, 18(32), 173–200. [In Persian/Farsi]
Tabatabaei, M. T. (2019) Mirza Malkom Khan and the idea of method. Quarterly Journal of Western Studies, 10(2), 142–168. [In Persian/Farsi]
Tabatabaei, S. J. (2007) Reflections on Iran (Vol. 2, Part 2). Tehran: Minouye Khord. [In Persian/Farsi]
Taheri-Moghadam, S. M., & Bochani, E. (2015) Mirza Malkom Khan Nazem al-Dawlah and reflections on his educational ideas. Historical Essays, 6(1), 73–88. [In Persian/Farsi]
Vahdat, F. (2017) Intellectual confrontation of Iran with modernity (M. Haqiqatkhah, Trans.). Tehran: Qoqnoos. [In Persian/Farsi]
* Associate Professor, Department of Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
athari@um.ac.ir
** Corresponding Author: Ph.D Student in Political Science (Iranian Issues Orientation), Ferdowsi University of Mashhad, Iran.
eh.mozdkhah@mail.um.ac.ir
آجودانی، ماشاءالله (1402) مشروطه ایرانی، تهران، اختران.
آدمیت، فریدون (1394) فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت، تهران، سخن.
آقا¬حسینی، علیرضا و آسیه مهدی¬پور (1392) «شالوده¬شکنی گفتمان موج اول روشن¬فکری در ایران: میرزاملکم¬خان، آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی دانش سیاسی، سال نهم، شماره 2، صص 45-58.
آل¬داوود، سید ¬علی (1397) نخستین کوشش¬های قانون¬گذاری در ایران، تهران، سخن.
اصیل، حجت¬الله (1396) رساله¬های میرزا ملکم¬خان ناظم¬الدوله، تهران، نشرنی.
اکبری، محمد¬علی (1382) «الگوی سلطنت مستقل منتظم: نظریه گذار از سلطنت خودکامه به سلطنت مشروطه»، مجله تخصصی تاریخ، دانشگاه تهران، شماره 4، صص 89-110.
الگار، حامد (1369) میرزا ملکم¬خان، ترجمه مجید تفرشی، تهران، شرکت سهامی انتشار.
-------- (1370) «ملكمخان، آخوندزاده، و پيشنهاد اصلاح الفباي تازي»، در: شورش آقاخان محلاتـي و چند مقالة ديگر، ترجمة ابوالقاسم سري، تهران، توس.
ام رینگر، مونیکا (1402) کتاب آموزش، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی، ترجمه مهدی حقیقتخواه، تهران، ققنوس.
جلیلی، محمد و ناصر جمال¬زاده (1401) «بازخوانی تطبیقی مواجه روشن¬فکران ایرانی با مدرنیته غربی (ناظر بر آرای سید جمالالدین اسدآبادی و میرزا ملکم¬خان ناظم¬الدوله)»، پژوهش¬های سیاست اسلامی، سال دهم، شماره 21، صص266-291.
حقدار، علی اصغر (1396) نامههای میرزا ملکم خان ناظم الدوله (زبده و متن برخی نامهها)، تهران، چشمه.
دیلمی معزی، امین (1391) ناکامی مشروطه در ایران، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی.
-------------- و دیگران (1396) «غرب و مدرنیته از منظر میرزا ملکم¬خان»، فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهشنامه تاریخ، سال دوازدهم، شماره 46، صص 127-140.
رائین، اسماعیل (1353) میرزا ملکم¬خان: زندگی و کوشش¬های سیاسی او، بنگاه مطبوعاتي صفيعليشاه.
رحمانیان، داریوش (1382) تاریخ علت¬شناسی انحطاط و عقب¬ماندگی ایرانیان و مسلمین (از آغاز دوره قاجار تا پایان دوره پهلوی)، تبریز، دانشگاه تبریز، موسسة تحقیقاتی علوم اسلامی- انسانی.
سایر، اندرو (1385) روش در علوم اجتماعی رویکرد رئالیستی، ترجمه عماد افروغ، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شهریاری، ابوالقاسم و دیگران (1402) «سیر مفهومی تحدید قدرت در اندیشۀ سیاسی عصر قاجار (فرایند گذار از سلطنت استبدادی به سلطنت مشروطه)»، فصلنامه پژوهش سیاست نظری، دوره هجدهم، شماره 32، صص 173-200.
صالحی هیکویی، اکرم و دیگران (1397) «مفهوم حکومت قانون از دیدگاه میرزا ملکمخان ناظمالدوله»، جستار¬های سیاسی معاصر، سال نهم، شماره 4، صص 57-75.
طاهری ¬مقدم، سید محمد و ابراهیم بوچانی (1394) «میرزا ملکم¬خان ناظم¬الدوله و تأملی بر اندیشه¬های آموزشی او»، جستار¬های تاریخی، دوره ششم، شماره 1، صص 73-88.
طباطبایی، سید جواد (1386) تأملی درباره ایران (جلد دوم- بخش دوم)، تهران، مینوی خرد.
طباطبایی، محمد¬تقی (1398) «میرزا ملکم¬خان و اندیشه روش»، دوفصلنامه غربشناسی بنیادی، سال دهم، شماره 2، صص 142-168.
قاضی¬مرادی، حسن (1400) ملکم¬خان (نظریه¬پردازی نوسازی سیاسی در صدر مشروطه)، تهران، اختران.
کسروی¬، احمد (1401) تاریخ مشروطه ایران، تهران، نگاه.
گروه مؤلفان (1387) تاریخ تهاجم فرهنگی غرب (میرزا ملکم¬خان)، تهران، موسسة فرهنگی قدر.
مرداخانی، فردین (1401) «مفهوم قانون در اندیشه میرزاملکم¬خان»، فصلنامه سیاستپژوهی اسلامی ایرانی، سال اول، شماره 1، صص 137-166.
مزینانی، محمد¬صادق (1390) تمایزات مشروطه¬خواهان مذهبی و غرب¬گرا، قم، مؤسسه بوستان کتاب.
مسعودی، علی (1400) مشروطه ایرانی و مسئله قانون، تهران، علمی- فرهنگی.
منوچهری، عباس و فرید خاتمی (1392) «امر سیاسی و پراکسیس در اندیشه سیاسی میرزا عبدالرحیم طالبوف تبریزی»، فصلنامه رهیافت¬های سیاسی- بین¬المللی، سال پنجم، شماره 36، صص 111-136.
میرزا ملکم¬خان، میرزا ناظم¬الدوله (1327) مجموعه آثار میرزا ملکم¬خان، تدوین و تنظیم محمدجواد طباطبایی، تهران، کتابخانه دانش.
------------------------ (1369) روزنامة قانون، تهران، کویر.
------------------------ (1400) کتاب دفتر تنظیمات: کتابچه غیبی و چند رساله دیگر، تهران، امید فردا.
ناطق، هما (1355) روزنامه قانون، تهران، امیرکبیر.
نجف¬زاده، مهدی (1397) جابه¬جایی دو انقلاب: چرخش¬های امر دینی در جامعه ایرانی، تهران، تیسا.
نصری، عبدالله (1390) رویارویی با تجدد، تهران، علم.
نورایی، فرشته (1352) تحقیق در افکار میرزا ملکم¬خان ناظم¬الدوله، تهران، شرکت سهامی کتاب¬های جیبی با همکاری موسسه انتشاراتی فرانکلین.
وحدت، فرزین (1396) رویارویی فکری ایران با مدرنیت، ترجمه مهدی حقیقت¬خواه، تهران، ققنوس.
هاشمی، جمال (1384) بالندگی و بازندگی ایرانیان: دلایل عقب¬ماندگی ایرانیان و آسیب-شناسی جامعه ایران، تهران، شرکت سهامی انتشار.
Algar, Hamid (1973) Mirza – Malkum Khan: A Study in The History of Iranian Modernism. University of California Press.
Ames, R. (2021) The Many Faces of Iranian Modernity: Sufism and Subjectivity in the Safavie and Qajar Periods. Gorgias Press.
Ansari, Ali (2003) Modern Iran Since 1921 the Pahlavi’s and After, Longman, London.
Bhaskar, Roy (2008) Dialectic: The pulse of freedom. Routledge.
---------------- (2014) The possibility of naturalism: A philosophical critique of the contemporary human sciences. Routledge.
Bosworth, E; Hillenbrand, C. (2012) Qajar Iran; Political, Social and Cultural Change 1800-1925, Edinburgh University Press.
Cronin, Stephanie (2003) The making of modern Iran: state and society under Riza Shah, 1921-1941. Routledge.
-------------------- (2000) "Iran and the Rise of Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power." 187-192.
Habermas, J. (2015) Knowledge and human interests. John Wiley & Sons.
Outhwaite, W. (1987) New philosophies of social science: Realism, hermeneutics and critical theory. Bloomsbury Publishing.